ForumiPortalli*PytėsoriKėrkoRegjistrohuLista e AnėtarėveGrupet e AnėtarėveIdentifikohu
Share | 
 

 E drejta Biznesore disa koncepte kyēe !

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė 
AutoriMesazh
xonqke



Numri i postimeve: 7
Registration date: 27/03/2008

MesazhTitulli: E drejta Biznesore disa koncepte kyēe !   Thu Apr 15, 2010 11:24 am

E Drejta Biznesore

--E drejta biznesrore(Eng:Business Law,Comercial Economic cotract Company Merchantile Law
Gjer:Handelsrecht Fra: Droit Commerciale it:Diritio Comerciale eshte:
-Dege e se drejtes(civile)e cila e rregullon juridikisht biznesin me synim te perparimit te tij si dhe
-Shkence juridike e vecante e cila i studion dhe rregullon raportet aktet institutet dhe punet juridike biznesore si dhe ne pergjithesi ceshtjet statusore organizative e strukturore dhe funksionoale te supjekteve te se drejtes
--Objekti i se drejtes biznesore eshte Biznesi studimi dhe rregullimi juridik i tij nepermjet akteve ligjore dhe nenligjore te shumta dhe te ndryshme
(IUS IMPERATIVUM)
--E Drejta Biznesore parimisht dhe pergjithesisht rregullohet me te drejten autonome te kontraktoreve me kontrata(Pacta Sun Servansa) apo me Ius Dispositivum por megjitheate nje sfere e gjer e ceshtjeve biznesore rregullohet me te drejten shtetrore Ius Imperativum apo Ius Cogens sic eshte Ligji per Bankat perBursatetj
--E drejta Biznesore praktikisht rrjedh nga e drejta tregtare e drejta biznesore ne kuadrin e se drejtes Romake eshte njohur vetem ne suazen e ceshtjeve juridike-tregtare-detare, po ashtu eshte njohur edhe si institut juridik tregtar i falimentimit dhe bankrotimit.Edrejta tregtare me kohe eshte formesuar si dege e se drejtes private e ne anen tjeter edhe si disipline shkencore juridike e vecante.Praktikisht me vendimin e Gjykates Konsulare italiane me 1563 kjo dege e se drejtes eshte si e tille.
Kodet me te rendesishme ne bote numerohen: Kodi Civil Francez I vitit 1804, Kodi I Pergjithshem I Austrise I vitit 1811, Kodi Gjerman I vitit 1900, Kodi civil Zviceran I vitit1970, Kodi civil Sovjetik I vitit 1922 etj.
Kodi civil (Code Civile) eshte kodi me I rendesishem I se drejtes civile. eshte nxjerre ne France eshte aprovuar ne vitin 1804 dhe beri rregullimin e marredhenieve juridiko-civile ne nje nivel shume te larte juridik. Kodi Civil mbeshtetjen e vet e ka ne te drejten romake dhe ne te drejten zakonore franceze. Kodi njihet me emrin Kodi I Napoleonit, per shkak te rolit qe ai pati ne nxjerrjen e tij.
Kodi Civil Austriak I vitit 1811 eshte kodi me i rendesishem qe u nxorr ne fillim te shek XIX. Mbeshtetet ne parimet e se drejtes romake dhe eshte shkruar me nje gjuhe te kuptueshme.Kodi Civil Austriak eshte zbatuar edhe ne territoret e ish Jugosllavise dhe lirisht mund te thuhet se dispozitat e tij si rregulla te se drejtes civile mund te zbatohen edhe sot.
Kodi civil Gjerman- Si kod me bashkohor I cili u nxorr ne vitin 1900, permban edhe shume institucione juridike, te cilat nuk I njihete Kodi Civil Francez. Kodi Civil GJerman ka pesuar ndryshime dhe plotesime te shumeta. Pati ndikimin e vet ne nxjerrjen e kodeve dhe legjislacioneve civile te shume shteteve tjera.
Kodi civil Zvicerran edhe Zvicrra beri kodifikimin e se drejtes civile. Ky kod eshte aprovuar ne vitin 1907. Ne Zvicerr, pjesa e te drejtes civile detyrimet jane rregulluar me kod te veqante qe nuk eshte karakterisitke per shtetet e tjera. Kodi Zvicerran pari ndikim ne nxjerrjen e kodeve te shteteve tjera dhe lirisht mund te thuhet se Kodi Civil Turk I vitit 1926 eshte nje kopje e Kodit Civil Zvicerran.
Kodi Civil I SHqiperise U nxorr ne vitin 1929 kohe qe I perket Mbreterise se Ahmet Zogut, dhe eshte I inspiruar nga kodi Civil Francez, Italian dhe ai zvicerran. Ky kod mundesoi te rregullohen marredheniet juridike-civile ne menyre me te hollesisheme. Mirepo ndryshimet ne sistemin juridik te shqiperise krijuan nje legjislacion tjeter te pavarur te Shqiperise pas vitit 1945 per te dalur ne nje system juridik te pas viteteve 1990 dhe te nxirret nje kod I ri civil qe konsiderohet modern. Kodi I ri Civil I Republikes se Shqiperise eshte miratuar ne vitin 1994 dhe hyri ne fuqi me daten 29.07.1994
--Termi Metode rrjedhe nga Greqishtija e lmocme me domethenie te menyres udhes apo te trajtes per procedimin per te arritur synimin e caktuar ndersa ne jeten praktike termi metode perodret ne kontekste dhe ne kuptime te ndryshme gjithnje ne pershtatje.
--Metodat e se drejtes jane :
Metoda e Analizes, e sintezes induktive, deduksionit, abstraksionit, klasifikimit,dhe krahasimore.
Si me te rendesishme mund te vecohen:
Metoda e analizes ne ceshtjet juridike-biznesore nga faktet e perbera e mundeson nxjerrjen e elementeve te njellojta apo te ngjajshme te cilat me pastaj te vecuara kuptohen me sakte me lehte dhe me drejte.
Metoda deduktive qe shprehe arsyetimin e seleksionimit nder variantet e nxjerra nga vlersimi i pergjithshem pra ketu niset nga e pergjithshmja per te nxjerre te veqanten.
Medota Induktive si e kunderta e deduktives ne procesin e te menduarit mbeshtet shperndarjen e ceshtjeve te veqanta per te arsyetuar te pergjithshmen.shembull e kemi nje nderrmarrje te madhsise se caktuar dhe kemi ber planifikim per ndertimin e disa reparteve te veprimtarise.Pasi qe shqyrtimet i kemi bere per secilen veq e veq na ka mbetur qe ketu ti projektojme ne nderlidhjen e teresise.
--Qellimi i se drejtes Biznesore konsiston ne synimin qe ekonomistin ta aftesoi profesionalisht per ushtrim te sukseshem efikas dhe para se gjithash te drejte e te ligjeshem te veprimtarise shoqeror-ekonomike dhe biznesore.
-- Biznesi eshte veprim aktivitet apo pune legale qe behet me qellim te realizimit te fitimit te caktuar.Nese veprimtaria e biznesit zhvillohet perbrenda shtetit te caktuar biznesi i tille eshte i karakterit kombetar apo shtetror ndersa kur biznesi behet ndermjet dy apo me shume vendeve(shteteve)ne raste te tilla zhvillohet biznes nderkombetar apo ndershtetor.
--Biznesi nderkombtar manifestohet ne forme te :
-tregtise
-licencingut nderkombtar te teknologjise
-pronave intelektuale dhe investimeve direkte te jashtme.
--Tregtia si biznes kryesisht konsiston ne shitblerje kembime dhe ne sherbime tregtare.Ndersa tregtia nderkombtare konsiston ne inportime dhe eksportime te mallrave dhe sherbimeve.
--Gjate shek 17 evropianet paten trasuar vijat tregtare nderkombtare kryesore nga evropa ne afrike dhe ne azi fillimisht perderisa Portogalia ishte fuqi detare tregtare me relevante edhe gjuha portogale virtualisht ishte gjuhe tregtare boterore.Portogalia blente tekstil nga Kina dhe India me arin e siguruar ne Afrike Portugalet tregtonin me porcelan te cilin e shitnin ne Spanje per arin spanjoll te cilin e siguronin ne Meksike gradualisht vendin e Portugaleseve ne shek vijues e zunen Hollandeset dhe rrjedhimisht Anglezet.
--Eksportimi mund te prakikohet ne menyre direkte dhe indirekte
Eksportimi direkt nenkupton edhe eksportimet e bere ne koperim me agjentet tregtar te jashtem(Foreign sales agents) te cilet operojne ne punet komisionare(work commisson).
Eksportimet indirekte kryesisht praktikohen nepermjet:
ETC:export trading companies kompanive tregtare eksportuese
EMC:export management companies kompanive per menagjime te eksportimeve.
--Tarifat jane detyrime importuese apo taksa te caktuara te mallrave te importuara neper territore doganore respektive. Tarifat caktohen imperativisht Ius imperativum apo ius Cogens me qellim te : kolektimit te te ardhurave te caktuara, mbrojtjes se industrise vendore nga kompeticionet e jashtme si dhe kontrollimeve politike te importimeve.
--Pos barrierave tarifore konform me te drejten biznesore nderkombtare aplikohen edhe masa jotarifore te ndryshme sic jane :
Quot-at(quotas) te cilat parimisht nuk afirmohet me te drejten biznesorenderkombtare
Saqe kritiket thone qe quotat shpesh here qojne ne korropcion(apo ryshfet) kontrabanda si dhe qmime te larta per konsumator.
Embargo-te cilat ne rrethana te ndryshme nje shtet kunder shtetit tjeter aplikon ndales te pjeserishme apo totale dhe
Bojkotet(boycott) eshte mase e refuzimit per tregtim apo per biznes ne firmen konkrete te shtetit te caktuar bojkoti zakonisht aplikohet nga shkaqe politike te caktuara. Ndersa fjala Boycott hyri ne gjuhen angleze gjate luftes irlandeze Toka e luftes dhe rrjedh nga emri i kapitenit Charles Boycott.
--Te drejtat intelektuale pronesore(The intelectual Property Rights)jane grante nga qeveria per subjektin fizik apo juridik te caktuar per te drejten ekskluzive gjate periudhes se caktuar per te perdor te drejten e autorit patentin apo shenjen tregtare.
--Arbitrazhi nėnkupton marrėveshjen e arritur ndėrmjet dy ose mė shumė personave, qė disa ose tė gjitha kontestet juridike, tė cilat kanė lindur ose qė mund tė lindin ndėrmjet tyre, do t’i nėnshtrohen arbitrazhit
--Ne praktike autonomia e vullnetit ne pergjithesi konsiston ne veprimet juridike ne te cilat subjektet e se drejtes nderrmarrin masa me qellim te krijimit apo modifikimit te ndonje raporti juridik pra Autonomia ėshtė statusi i vullnetit qė i jep vetes sė vet ligjin e tij.
--Rrjedhimisht ne teorine juridike kryesisht njihet Teoria e Deklarimit te Vullnetit(Willens Theorie) dhe teoria e deklarates.Sipas teorise se vullnetit (te savinit) relevant(i duhur) eshte vullneti real e sipas teorise se deklarates qensesore eshte deklarata e vullnetit pavarsisht nga vullneti real i deklaruesit te tij. ---Ne raportet dhe ne punet juridike biznesore Barazia e Subjekteve biznesore eshte parim relevant dhe si i tille e siguron statusin juridik te tyre ne nivele te baraspeshuara pavarsisht se a jane etnitete natyrore apo legale.Etnitetet apo subjektet e se drejtes ne raportet dhe punet juridike biznesore, si te barabarta me kontrata i percaktojne autorizimet dhe obligimet e ndersjellta Pacta sun Servanda pra ne raportet dhe ceshtjet juridike biznesore jane te barabarta Ius Dispositivum ashtu qe ne menyre autonome e bejne krijimin dhe moidifikimin e tyre.
--Liria kontraktore mbeshtetet ne parimin tradicional juridik civil te sanksionimit te lirise dhe subjekteve te se drejtes gjate krijimit dhe modifikimit te puneve juridike. Rrjedhimisht kur nje kontraktor kontraktorit relativ do ti shkaktoje dem nepermjet paperfilljes se kerkesave kontraktore nese paperfilljen e kontrates nuk do ta kishte bere ne kontekstin e rrethanave te inkriminuara me ligjin penal demin e shkaktuar ne ate menyre do te duhej ta kompenzuar.Demin qe duhet tia kompenzoje subjekti i se drejtes si demtues pales tjeter te se drejtes si te demtuar ne raportin juridik biznesor duhet ta beje ne pershtatje me ligjin perkatsisht ne kushtet kontraktore ndermjet tyre.Ne punet juridike bizn pala apo subjekti pergjegjes pales tjeter te demtuar duhet bere kompensim pasuror sic mund te jete: Pagesa e penaleve per vones te realizimit te kontrates ndertimore,,reimbursim i borxhit te skaduar,,riparim i sendit te demtuar fizikisht,,kthim i advansit,,kompenzim i demit moral,,pagesa te shkalleve interesore,,evitimi apo komepensimi i shpenzimeve per evitim te defekteve ndertimore..
Pra demi osht zvoglim apo pakesim i pasurise se dikujt(dem i rendomte) apo pengim i rritjes apo zhvillimit te saj(dem i humbur) si dhe kur tjetrit i shkaktohet dhembje fizike psikike apo frike(dem jomaterial,moral)Fjala dem ne praktike perdoret per kuptime te ndryshme ne te drejten nenkuptohet si dem pasuror material monetar apo ekonomik ne nje ane edhe si dem jomaterial imaterial moral joekonomik dhe si dem ideal.
---Ne ekonomi nje Monopol(nga Gr monos vetem nje apo i vetmi dhe polein per te shitur)ekziston kur njė individ apo njė kompani ka kontroll tė mjaftueshėm mbi njė produkt ose shėrbim tė veēantė pėr tė pėrcaktuar ndjeshėm kushtet nė tė cilat individė tė tjerė do tė kenė qasje nė tė. Monopolet nė kėtė mėnyrė karakterizohen nga mungesa e konkurrencės ekonomike pėr nje te mirė ose shėrbim qė ata ofrojnė si dhe ne mungesė mallrave zevendesues.
Nė ekonomi,dallojme edhe Monopsony(gr(monos)"vetėm"
(opsōnia) "blerje") ėshtė njė formė e tregut nė tė cilėn vetėm njė blerėsi pėrballet me shumė shites.Kjo ėshtė njė shembull i konkurrencės jo te plote,tė ngjashme me njė monopol, nė tė cilėn vetėm njė shitės pėrballet me shumė blerės.
Karakteristikat e Monopolit jane
Shites i vetem dhe MarketPower
---Ne punet juridike biz vlen te perfillet edhe Antikarteli qe eshte nje forme e integrimeve te personave legal qe ushtrojne biznese ne baza te te cilave u takojne premisat e ekonomise se tregut.Gjithashtu eksistojne edhe marreveshje monopoliste te njohura si kartela qe konsiderohet pelqimi ne mes shume subjekteve biznesore per kushtet e afarizmit qe mund te shkaktoje prishje apo pengim te konkurrences se lire.Kartelet zakonisht ndodhin nė njė industri oligopolistic, ku ka njė numėr i vogėl i shitėsit dhe zakonisht pėrfshijnė produkte homogjene.
---Oligopoli(Gr oligoi-disa dhe polein-shitje)eshte nje forme tregu me shites te paket ne numer por te rendesishem, ku secili shites ka nje ndikim te madh mbi gjithe teresine tregut, dhe konkurrencen ne te. Ne oligopol, secili nga ofruesit eshte ne gjendje te ndikoje mbi tregun. Tregjet ologopoliste karakterizohen nga fakti qe, secila nga firmat qe ndodhet ne te varen nga njera-tjetra: ato krijojne plane veprimi duke vleresuar nivelin e teknologjise, kerkesen e tregut dhe strategjite e firmave konkurruese. Strategjite e firmave oligopoliste mund te klasifikohen ne:strategji prodhimi strategji cmimi strategji jo-cmimi. Cournot ka qene ekonomisti i pare i cili ka krijuar nje teori per oligopolin. Hipotezat baze e ketij modeli jane:- Numri i firmave eshte i paket: cdo firme ndikon ne treg;- Produkti i ofruar eshte homogjen;- Vendimet e firmave perqendrohen tek niveli i prodhimit: ato kane si synim te maksimizojne fitimin;- Vendimet mbi prodhimin merren ne te njejten kohe dhe ne menyre te pavarur nga firmat;- Zgjedhjet mbi prodhimin nga cdo firme marrin parasysh edhe nivelin e prodhimit te konkurrenteve (nderlidhje oligopoliste)- Firmat karakterisohen nga i njejti funksion kostoje.
--Ligji i Konkurrencės, i njohur nė Shtetet e Bashkuara si ligji antitrust, janė ligje qė promovojnė ose ruajne konkurrencėn e tregut duke rregulluar sjelljet anti-konkurruese
--Nder aktet legale me te njohura perkitazi me eliminimin e veprimeve te tendencave monopolistike jane:
Akti i Shermanit
Akti i Claytonit,Robinsonit dhe Patmanit, si dhe;
Akti i Komisionit Federal iTregtis
---Akti i Shermanit ishte burimi i pare i ligjit per konkurencen ne SHBA,kunder kufizimit te tregut dhe fuqise se tregut.Ky akt eshte miratuar ne vitin 1890 nga John Sherman.Arsyeja e keti ligji ishte rritja e shpejte e ekonomise se Shba-se,si dhe me shhfaqjen e njekohshme te monopoleve(sic ishin psh Standart Oil company,accessory transit company etj)
Raste te Aktit te Shermanit ishin
IBM e cila ka qene e akuzuar ne vitin 1982 ne baze te ligjit te antirtustit por qe rasti rrjedhimisht eshte shpall i mbyllur.Microsoft ka qene gjithashtu e akuzuar ne vitin 1991 qe ka shkelur aktin e shermanit dhe qe procedura perfundoi ne vitin 1994 me nje krahasim.
---Komisioni Federal i Tregtisė (FTC Federal Trade Commission) eshte njė agjenci e pavarur federale operative tė Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės,me qendėr nė Uashington, DC Ajo aktualisht ka 1.200 tė punėsuar. Komisioni Federal i Tregtisė kryesohet nga pesė Komisionerėve tė emėrohet nga Presidenti i Shteteve tė Bashkuara dhe konfirmuar nga Senati. Sipas Aktit FTC, jo mė shumė se tre komisionerėt mund tė jenė anėtarė tė njėjtėn parti politike. Ajo u themelua nė vitin 1914 si pasardhėse e Byrosė se korporatave dhe ėshtė pėrgjegjės pėr kontrollin e bashkimin dhe mbrojtjen e konsumatorit.Ajo operon nė ankesa tė drejtpėrdrejtė nga konsumatorėt dhe bizneset kundėr kompanive individuale.
--- Akti i Clayton,viti 1914, i miratuar nga Kongresi amerikan si njė amendament pėr tė qartėsuar dhe plotėsuar Aktin e Sherman te vitit 1890. Ajo u hartua nga Henry De Lamar Clayton.Edhe ne Unionin Europian ngjajshem me legjislatcionin e Shba jane adoptuar disa akte juridike Antitrustore.Mirepo perderisa ne Shba ky legjislacion njihet si e Drejte Antitrustore,ne Unionin europian quhet E Drejta e kompeticionit.
---Antidumping(Eng Rrezim Hedhje jasht loje apo konkurrence) i referohet ēdo lloj ēmimi grabitės.Dompingu ndodh kur ēmimi eksportues i mallrave
te importuara shmb.nė Indi ėshtė mė pak se Vlera Normal e artikujve te shitur nė tregun tė eksportues.
---Bojkot praktikisht eshte zhvilluar me se shumti ne Sh.b.A ėshtė njė formė kunder blerjes apo konsumit te produkteve te huaja,zakonisht pėr arsye politike. Fjala bojkotim u perdor ne gjuhėn angleze gjatė luftes irlandeze”Land War”dhe rrjedh nga emri i kapitenit Charlles Boycott.Raste te Bojkotimit eshte ai i shba-s ndaj kubes i cili ishte i praktikuar ne vitin 1959 si pergjigjje kunder nacionalizimit te pronave te qytetareve amerikan qe ndodheshin ne Kube pastaj kane qene edhe bojkotet tjera si ai i Irakut kur kishte pushtuar Kuvajtin si dhe ndaj Serbise dhe malit te zi kur pat sulmuar Bosnen dhe Herc.
Ndersa anti-bojkotim ėshtė njė term i pėrdorur pėr tė pėrshkruar blerjen e tepėrt te njė markė tė caktuar apo produkti, me njė pėrpjekje pėr t'iu kundėrvėnė njė bojkot tė njėjtėn markė / produkt.
---Korrupsion (lat corruptio)- nėnkupton ēdo shkelje tė detyrės sė personave zyrtarė ose pėrgjegjės nė subjektet juridike dhe ēdo veprimtari e iniciatorėve apo pėrfituesve tė kėsaj sjelljeje, e drejtuar si pėrgjigje ndaj njė shpėrblimi qė drejtpėrdrejt ose indirekt ėshtė premtuar, ofruar, dhėnė, kėrkuar, pranuar apo ėshtė pritur pėr t’u marrė pėr veten apo pėr njė person tjetėr.
-Korrupimi juridik paraqet shkelje tė rendit kushtetues, pėr shkak se godit garancitė kushtetuese pėr liritė dhe tė drejtat e njeriut dhe tė qytetarit dhe pėr pasojė, ushtrimi i shėrbimeve publike merr karakter tė kryerjes sė tyre vetėm pėr ata qytetarė qė janė nė gjendje ose mund t“i paguajnė ato shėrbime.
-Korruptimi ekonomik shpie kah krijimi i pozitės sė privilegjuar tė individėve dhe grupeve tė tyre pėr shkak tė pozitės monopolistike nė porosite, furnizimet dhe punėt publike duke zėvendėsuar ligjshmėritė e shėndosha tė ekonomisė sė tregut dhe tė konkurrencės sė hapur e tė lirė me dukuritė shkatėrruese qė i kundėrvihen atyre ligjshmėrive.
Konsensualizmi eshte nje nga parimet themelore te se drejtes biznesore nderkombtare i cili konsiston ne postulatin(qe pranohet si e vertete) per kontraktime ne saje te akrodimeve te rendomta te vullnetareve te kontraktoreve.
---Utilitarizėm ecensialisht eshte teori morale per nga origjina.Ku Kontribues mė me ndikim nė kėtė ideologji ishin Jeremy Bentham(15 shkurt 1748-6 qershor 1832)Jurist anglez filozof dhe reformator ligjor dhe social.John Stuart Mill(20 Maj 1806-8 maj 1873) filozof anglez ,teoricien politik, ekonomist politik, nėpunėsit civil dhe anėtar i Parlamentit.
---Organizata pėr Bashkėpunim Ekonomik dhe Zhvillim(OECD The Organisation for Economic Co-operation and Development)
Me qender ne Paris eshte nje organizat nderkombtare ekonomike e 30 vendeve.Ėshtė krijuar nė vitin 1948 si Organizata Evropiane pėr Bashkėpunimin Ekonomik (OEEC), tė udhėhequr nga Robert Marjolin tė Francės, pėr tė ndihmuar,administruar Plani Marshall pėr rindėrtimin e Evropės pas Luftės sė Dytė Botėrore. Mė vonė, anėtarėsimi i tij u zgjerua edhe pėr vendet jo-Europiane.Ne vitin 1994 ka shpallur rekomandimin kunder ryshfeteve.Ne vitin 1992 jane adoptuar parimet e valdesit te riemertuara Koalicioni per pergjithesit ekonomike ambientaliste I njohur si CERES Sė pari eshte botuar nė vjeshtė tė vitit 1989, Parimet Ceres janė dhjetė-kod pika e korporatave tė mjedisit pėr tė mbėshtetur publikisht nga kompanitė si njė deklaratė tė misionit tė mjedisit ose etike.10 Ceres Parimetjanė:
*Mbrojtja e biosferė
*Pėrdorimi i qėndrueshėm i resurseve natyrore
*Reduktimi dhe asgjėsimin e mbeturinave
*Ruajtjen e Energjisė
*Reduktimi i rrezikut
*Mbrojtja e Produkteve dhe Sherbimeve.
*Restaurimi Mjedisit
*Informimi publik
*Menaxhimi i angazhimit
*Auditimi dhe raportet.
---Kushtetuta ėshtė ligji apo akti kryesor juridik i njė vendi apo organizate. Ligjet dhe Rregulloret tjera tė shtetit dhe Organizatės duhet tė jenė nė pėrputhje me dispozitat e Kushtetutės. Nė disa vende, Kushtetuta njihet edhe si ligj themeltar apo statut themeltar.
Kushtetuta zakonisht pėrkufizon shtetin ose organizatėn, detyrat qartėson e shtetit dhe organet udhėheqėse tė tij dhe shėrben si ombrellė pėr ligjet e tjera tė shtetit. Nė shumicėn e vendeve demokratike, Mirėpo edhe ato autoritariane, Kushtetuta pėrfshin edhe njė Karte te te drejtave dhe lirive tė njeriut, tė cilat nuk guxojnė tė shkelen nga organet e vendit ose ligjet e tjera qė i nxjerr organi ligjvėnės i atij vendi. Kushtetuta mund tė jetė e kodifikuar nė njė dokument tė vetėm, e ose pakodifikuar e pashkruar fare.
Kushtetuta mė e vjetėr e shkruar nė njė dokument ėshtė Kushtetuta e Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės, miratuar nė vitin 1787.
Kushtetuta e Britanisė sė Madhe edhe pse trajtohet si djep i kushtetutes faktikisht ajo nuk ka kushtetute. Ndėrkaq, nuk ėshtė e kodifikuar nė njė dokument, por pėrfshin njė sėrė ligjesh tė shkruara kuvenduese dhe rregulla tė pashkruara.
Kushtetuta e Kosovės u ratifikua mė 9 Prill 2008 dhe hyri nė fuqi mė 15 Qershor 2008. Mė parė Kosova ishte qeverisur nga njė Kornizė Kushtetuese e bazuar nė Rezolutėn 1244 dhe e ratifikuar mė 2001 qė i mundėsonte institucioneve tė Pėrkohshme tė Vetėqeverisjes disa kompetenca tė rezervuara ndaj pėrfaqėsuesit tė posaēėm tėSekretatitGjeneral tė Kombeve tėBashkuara.
---Aktiligjor eshte ligj(per shoqerite aksionare,ligj per letrat komerciale etj.)akt juridik i pergjithshem me fuqi juridike nenkushtetutare qe adoptohet ne procedure legjistlative nga legjislativi i shtetit te caktuar.
---Aktet juridike nenligjore po ashtu jane burime juridike per punet juridike biznesore te cilat duhet te jene ne harmoni me aktet ligjore respektive.
---E drejta autonome ne pergjithesi ka domethenie te burimit juridik te se drejtes biznesore te cilen praktikisht e krijojne vete kontraktoret perkatsisht subjektet e se drejtes ne raportet dhe punet juridike biznesore.
---Zakoni(dokeja apo adeti) biznesor i mire konform me konventen e OKB-se per Shitblerjen Nderkombetare te Mallrave(Contracts of the international sale of goods..CISG,Vjene 1980). ėshtė njė traktat qe ofron shitje uniformė tė se drejtės ndėrkombėtare,i cili deri nė korrik te vitit 2008, ishte ratifikuar nga 71 vende,duke e bėrė atė njė nga ligjet mė tė suksesshme ndėrkombėtare. CISG u zhvilluar nga Komisioni i Kombeve tė Bashkuara mbi Ligjin e Tregtisė Ndėrkombėtare (UNCITRAL) dhe u nėnshkrua nė Vjenė nė 1980.
---Usansat jane zakone tregtare (biznesore) te sistematizuara te klasifikuara te kodifikuara dhe te publikuara zakonisht nga asociacione te afariste oda komerciale bursa etj.Usansat per qarkullimin e mallrave jane te pergjithshme kur u referohen puneve juridike biznesore.
---Ligji ėshtė akt formal tė cilin e nxjerr organi legjislativ i shtetit (Parlamenti) dhe pėrmban tėrėsin e normave (rregullave) me tė cilat rregullohet njė fushė e caktuar e jetės nė shoqėri. Ligji si i tillė ėshtė pjesė e tėrėsisė sė sistemit juridik e kushtetues tė njė vendi.Ligji juridik , krijimi i ligjit te tille ndryshon paksa nga ai natyrore. Por edhe ky mbasi te hynė ne fuqi duhet te respektohet nga pjesėmarrėsit (indirekt/direkt) te krijimit te tij. Krijimi i ligjeve juridike ndryshon paksa nga koha dhe vendi. Kėto ligje janė pjese e ēdo sistemi qeveritare, dhe zakonisht ligjet juridike nuk janė absolute dhe te pėrjetshme dhe i pėrshtatėn regjimeve qeveritare. Ligjet juridike zakonisht korrigjohen me kalimin e kohės. Kemi shembuj disa shtete te Evropės ligjet qe i pėrdorin sot janė korrigjuar gradualisht, mirėpo ne anėn tjetėr ka vende dhe shtete te cilat i "importojnė" ligjet nga vendet e huaja. Pasi qe kėto bien ne kundėrshtim me vete faktin qe ligji ėshtė vetėm njė marrėveshje e vete krijuesve te ati ligji. Tek ligjet e "importuara" ka me tepėr pjesėmarrės indirekt se direkt gjate futjes ne fuqi. Kėto ligje janė edhe afat shkurte dhe ne pėrditshmėri nuk respektohen nga shumica e pjesėmarrėseve indirekt.Eksistojne edhe ligje tjera per letrat komerciale sic jane : Ligji per Kambialin,per Aksionin,Bursat,Bankat,Shoqerite tregtare,per te drejten e autorit,tatimet doganat buxhetin pyjet antidumpingun etj.....
----Letrat Komerciale eshte nje dokument i shkruar qe sherben per te lehtsuar transferet e parave dhe te kredive.Keto letra komerciale sherbejne per te zevendsuar pagesen me para te gatshme dhe si instrument per zhvillimin e marrdhenieve. Ne Letrat me te rendesishme Komerciale dallohen dy tipe : - Premtimi (Promise) per te paguar para te caktuara, apo Certifikata per depozitim (Promissory note) dhe Urdheri per te paguar (para te caktuara si eshte p.sh ceku ), - Instrumenti negociator. Eshte nje leter me vlere ne forme te shkruar,i nenshkruar me premtim te pakushtezuar apo urdher per te pagauar para te caktuara.Letra komerciale eshte dokument i shkruar me te cilen dhenesi(trasanti) obligohet qe poseduesit legal te saj tia permbushe detyrimin e permbajtur ne ate leter.
---Kambiali eshte leter komerciale me rendesi te vecanta dhe me aplikim te gjere i cili ne rendin juridik rregullohet me ligj ndersa ne sistemin juridik rregullohet me disipline juridike te se drejtes juridike.
Pra Kambiali eshte leter komerciale sipas urdherit me te cilin trasanti(dhenesi) i tij i jep urdher te pakusht trasatit (bankes) qe shfrytesuesit te dokumentit(kambialit) remitentit tia paguaj shumen e caktuar monetare ne ate dokument perkatsisht trasanti oblogohet per te kryer pagesen.Kambiali eshte instrument kreditor per dallim nga ceku i cili eshte instrument pagesor.Kambiali kryesisht eshte zhvilluar gjate mesjetes (shek 13) qe ka filluar te aplikohet se pari ne transaksionet tregtare mes tregtareve italian si nje mjet per transferimin e fondeve ne mes distancave te gjata. Kjo shpikje e Kambialit lehtsoi dukshem tregtine e jashtme.Kambiali mund te jete: I trasuar apo tratakambial,Personal,Bianko.
---Akceptimi i kambialit ėshtė punė kambialo-juridike me tė cilin TRASATI e pranon urdhėrin e TRASANTIT qė tė paguaj shumėn nga kambiali.
Deklarata e trasatit qė nė kėtė relacion shėnohet nė kambial quhet ”akceptim” dhe nga ky moment i akceptimit tė kambialit trasatin e quajm ”akceptues” dhe ky nė realitet bėhet debitori kryesorė. Akceptimi shėnohet nė fytyrė tė kambialit me shprehjen ”e pranoj”, ”e pranoj pėr pagim”, etj dhe vėhet nėnshkrimi.
----Avalimi i kambialit ėshtė veprim kambialor me tė cilin njė person ndėrmerr dorėzani pėr pėrmbushje tė rregullt tė obligimit nga kambiali. Personi i cili merr dorėzani avalist, kurse personi pėr tė cilin jep dorėzani avalisti quhet honorat.Avalimi poashtu ėshtė shprehje e njėanėshme e vulletit po nė mėnyrė formale e cila jepet (shenohet) sipas rregullit nė fytyrė tė kambialit.
---Ceku Ėshtė paraqitur nė mesjetė. U zhvillua pėr rregullimin e qarkullimit tė pagesave.Kuptimi i ēekut ėshtė me domethėnie nga SHBA “to chek” qė do tė thotė tė paguash tė kėrkosh llogarinė,tėvėrtetosh etj, Nė vitin 1931 nė Paris janė nxjerr tri konventa ndėrkombėtare mbi ēekun:
- Konventa pėr ligjin uniform tė ēekut,
- Konventa pėr rregullimin e konflikteve ligjore nė lidhje me materien e ēekut dhe
- Konventa mbi taksat nė materien e ēekut
Sot ēeku ėshtė njė ndėr letrat mė tė shpeshta me vlerė tė cilat i hasim nė praktikė, si nė qarkullimin e brendshėm ashtu edhe nė atė ndėrkombėtar.
Ēeku si letėr me vlerė ėshtė drejtpėrsėdrejti i lidhur me punė bankare.Njėsoj si te kambiali i trasuar edhe te ēeku paraqiten tre persona:
-personi i cili e lėshon ēekun-TRASANTI,
-personi i cili e tėrheq ēekun-TRASATI,
-personi i cili me urdhėr paguan shumėn e shėnuar nė ēek-REMITENTI.
ĒEKU dhe KAMBIALI dallojnė:
-ēeku ėshtė mjet pagese kurse kambiali mjet pėr kreditim,
-ēeku lėshohet sipas prurėsit,kurse kambiali jo,
-te ēeku trasati ėshtė vetėm banka kurse te kambiali mund tė jetė ēdo person,
-ēeku nuk mund tė lėshohet pa mbules kurse kambiali po etj,.
Ēeku si letėr formale duhet t’i pėrmbajė kėto elemente:
1.Shenjėn se ėshtė ēek i shkruar,
2.Urdhėrin e trasatit qė tė paguaj shumėn e tė hollave,
3.Emrin e pėrsonit tė cilit duhet t’i paguhet,
4.Vendin ku duhet tė kryhet pagesa,
5.Shėnimin e datės dhe vendin e lėshimit,
6.Nėnshkrimin e pėrsonit i cili e lėshon ēekun(trasanti).
LLOJET E ĒEQEVE
I ndajmė nė :
1.Ēeka nė emėr-ku caktohet se cili ėshtė shfrytėzues i ēekut,
2.Ēeka sipas urdhėrit-lėshohen rrallė me emėr tė cekur nė ēek dhe mund tė barten nė indosim,
3.Ēeka sipas prurėsit-konsiderohet ēdo person i cili e posedon ēekun dhe nuk pėrcaktohet remitenti,
4.Ēeka alternativ- janė vet formularėt e ēekave dhe trajtohet si ēek sipas prurėsit
Ēeqet i ndajmė edhe sipas qėllimit nė:
1.Ēek pagues,
2.Ēek virmanues,
3.Ēek tė bariruar(tė nėnvizuar)
4. Ēek tė udhėtimit dhe
5.Ēek tė akreditivit.
---Obligacioni(ang.Bond)eshte leter komerciale me te cilen trasanti detyrohet qe subjektit te shenuar ne te ne emer sipas prezantimit apo sipas urdherit tia paguaj shumen e caktuar ne diten ne vendin dhe menyren e caktuar me ate leter komerciale.
Obligacioni mund te jete:
Me kupona,Pa kupona,
Participativ, dhe i (pa)garantuar
Obligacioni duhet te permbaje:
Shenjen se eshte obligacion,adresen e imituesit, shenjen e blersit,shumen monetare me te cilen emitohet obligacioni kamata dhe lartesin kamatore,afatin e pageses vendin numrin serik dhe ate kontrollues te drejtat dhe detyr.
Obligacionin mund ta emitoje:Shteti,korporata,subjektet juridike.Ai mund te emitohet ne emrin dhe ne llogarine e emitetit dhe ne emrin e vete si dhe llogarin e tjetrit.
---Aksioni apo ndryshe quhen edhe fleteaksione jane letra me vlere ne baze te cilave pronarit te saje i njihet e drejta e nje pjese te pronesise mbi ndermarrjen dhe pjesemarrjes ne qeverisje.Fletaksionet shiten ne tregun e aksioneve te njohur me emrin Bursa.
--- Dividentėt janė pagesa tė bėra nga njė korporatė pėr anėtarėt e saj tė aksionarit. Kjo ėshtė pjesė e fitimit tė
Korporatės e paguar te aksioneret. Kur njė shoqėri bėn ndonjė fitimi apo tepricė,ateher paratė mund te vihen ne dy perdorime:ato mund ose tė ri-investohen nė biznes (te quajtur mbajtes i tė ardhurave), ose mund tė paguhet pėr aksionarė, si njė divident.
Mbrapsht nė krye Shko poshtė
Shiko profilin e anėtarit http://www.eginet.page.tl
 

E drejta Biznesore disa koncepte kyēe !

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye 
Faqja 1 e 1

Drejtat e ktij Forumit:Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi
www.ekonomi.forumr.net ::  :: -